Urip Bebrayan

     Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung serat tegese tulisan utawa karya, wedha tegese wulangan utawa tuntunan, dene tama duwe teges utama utawa kautaman. Dadi, wose Serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi pekertine sapa wae kang maca. Serat Wedhatama dianggit wujud tembang macapat pupuh Pangkur, Sinom, Pocung, Gambuh, lan Kinanthi.

A. Maca lan nanggapi teks Serat Wedhatama pupuh Gambuh lan nitik guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan

     Gambuh

Samengko ingsun tutur

sembah catur supaya lumuntur

dihin raga, cipta, jiwa, rasa, kaki

ing kono lamun tinemu

tandha nugrahaning Manon

√ Pupuh Gambuh ing Serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 35 pada (bait). Sapada tembang Gambuh nduwur iki kawiwitan saka tembung Samengko tekan tembung Manon.

√ Guru gatra yaiku wewaton cacahe larik saben sapada. Guru gatrane saben papada tembang Gambuh ana 5.

√ Guru lagu yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukon-wulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tembang Gambuh yaiku u, u, i, u, o.

√ Guru wilangan yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra (larik). Dadi, guru wilangane tembang Gambuh yaiku 7, 10, 12, 8, 8.

√ Supaya gampang dieling-eling, guru wilangan lan guru lagune tembang Pangkur, biasane ditulis : 7u, 10u, 12i, 8u, 8o.

B. Nemokake tuntunan ing Serat Wedhatama pupuh Gambuh lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

Gambuh

Kelak saya bertutur, 

empat macam sembah supaya

dilestarikan,

pertama : raga, kedua : sembah

cipta, ketiga : sembah jiwa, dan

keempat : sembah rasa, anakku,

disitulah akan bertemu dengan

pertanda anugrah Tuhan.

Pada iki mung salah siji saka 35 pada ing Gambuh Serat Wedhatama. Saka pada kang wis dijarwakake dadi basa Indonesia mau bisa ditemokake tuntunaning urip, upamane :

√ Manungsa kudu nyembah Gusti kang maha kuwasa

√ Sembah marang Gusti kang maha kuwasa ana patang werna yaiku sembah raga, cipta, jiwa lan rasa.

√ Manungsa yen wis nglakoni patang sembah iku mau, bakale entuk anugrah saka gusti kang maha kuwasa.

C. Mbedah perangane Serat Wedhatama pupuh Gambuh

     Kaya kang diandharake ing ndhuwur, tembang Gambuh iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe pitung gatra. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iku, tegese dudu tembang Gambuh. Jlentrehe kaya ing ngisor iki.

Sa/meng/ko ing/sun tu/tur  (7u)
sem/bah ca/tur su/pa/ya lu/mun/tur  (10u)
di/hin ra/ga, cip/ta, ji/wa, ra/sa, ka/ki (12i)
ing ko/no la/mun ti/ne/mu (8u)
tan/dha nu/gra/ha/ning Ma/non  (89)

D. Nulis cakepan tembang Gambuh

     Nulis tembang macapat, kalebu tembang Gambuh iku kudu manut aturan kang gumathok. Supaya bisa nulis cakepan tembang nacapat (Gambuh), wiwitana kanthi gawe ukara bebas! Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembung utawa ngowahe papane tembung.

Sumber : Gegaran Nyinau Basa Jawa 2 Kelas XI SMA/SMK/MA

Njaga Tentreming Urip Bebrayan

     Tembung novel asale saka basa Italia novella kang tegese sawijine crita utawa pawarta sapala/sacuwil. Dadi, novel iku sawijine crita rekan (fiksi) kang rada landhung. Menawa dibandhingake karo crita cekak, novel iki luwih dawa lan luwih genep isine.

A. Maca lan nanggapi isine teks crita cekak lan niteni perangan-perangane

     Kaya crita rekan liyane, crita ing novel iku sumbere bisa saka kanyatan trus dibumboni, bisa uga murni saka kayalan utawa rekane pangripta/pengarange wae. Sanajan mangkono, perangan-perangan kang mbangun wutuhe novel biasane padha. Perangan-perangan kang mbangun wutuhe crita iku diarani unsur intrinsik, kang nyakup :

- underane prekara (tema)

- paraga (tokoh)

- watake paraga (penokohan)

- lakune crita (alur/plot)

- kepiye pangripta anggone nyritakake (point of view)

- kapan lan papan kedadeane crita kasebut (setting)

- wulangan utawa tuntunan kang ditujokake marang pamaca (amanat)

     Jlentrehe, tema iku underane prekara kang dirembug kang dadi sumbere konflik. Tokoh lan penokohan iku gegayutan karo sapa wae kang dicritakake ing cerkak iku genep karo watake. Kayata : sabar, wicaksana, galak, judhes, lan sapanunggale. Plot iku gegayutan karo kepiye lakune crita : alure lumrah/normal/maju utawa alur mundur (inversi). Point of view utawa sudut pandang iku kalungguhane pangripta sajrone crita. Pengarange dadi paraga utama ('aku' ing crita) apa dadi paraga kang mung nyritakake ('dheweke' ing crita). Setting gegayutan karo papan lan wektune, crita iku kedadeane ana ngendi lan kapan kelakone. Debe amanat iku magepokan karo wulangan/tuladha/tuntunan kang dikandhut utawa diemot ing crita iku.

B. Nemokake tuntunan kang ana jroning teks novel lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

     Amanat iku wujude gagasan utawa gagasane pangripta/pangarang kang diajab bisa ditemokake dening para kang maca. Amanat-amanat iku biasane gegayutan karo niyat utawa pitutur becik, upamane bab katresnan kalebu tresna marang sasamane, tresna bangsa, tresna budaya, lan sapanunggale. Saliyane iku amanat uga ana kang gegayutan karo pangibadah utawa ketuhanan (religius), setya marang negara (patriotisme), pendhidhikan, kabudayan, lan sapanunggale.

C. Nulis sinopsis novel nggunakake ragam basa kang jumbuh/cocog karo konteks lan pranatan aturan

     Sinopsis iku ringkesan isine crita, kalebu novel. Urutan lan basane sinopsis ora kudu padha karo urutan lan basa ing novel sumbere. Bakune, nalika nulis sinopsis paraga, watak, wose (inti) crita ora kena beda karo sumbere, yaiku crita kang digawe sinopsis. Nadyan mengkono, urutan anggone nulis sinopsis ora kudu padha karo urutan ing crita iku. Cekake rembug, sinopsis iku padha karo nyritakake maneh nganggo basamu dhewe.

D. Naliti sinopsis novel gegayutan karo jumbuhe karo konteks lan pranatan

     Naliti sinopsis ing kene mengku karep, kanca (sameja upamane) padha bebarengan bijen-bijenan (saling menilai) sinopsis garapane. Kegiyatan kaya ngene iki umume diarani njlimeti utawa menyunting. Ing kegiyatan njlimeti iki kang dijlimeti/disunting bisa aksarane, runtute ukara, utawa tandha wacane. Prekara telu iku mau upama ana kang kleru ya dibenerake, perangan kang kurang ditambahi, lan perangan kang keladuk ya kudu disuda. Isine crita ora prelu dibenerake, amarga iku hake panganggit/pengarang kang sipate merdika (bebas). Kamardikan sajrone ngudhal gagasan iku, ing jagade kasusastran diarani lisensia poetika.

Sumber : Gegaran Nyinau Basa Jawa 2 Kelas XI SMA/SMK/MA

Ngelestarekake kabudayan

     Serat wedhatama anggitane KGPAA Mangkunegara IV kajaba ngemot Pupuh Pangkur lan Pupuh uga ngemot pupuh Pocung. Pupuh Pocung mujudake pupuh kang kaping telu, isine 15 pada.

A. Maca lan nanggapi teks Serat Wedhatama pupuh Pocung lan nitik guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan

Pocung

Ngelmu iku, kelakone kanthi laku,

Lekase lawan kas,

Tegese kas nyantosani,

Setya budya pangesere dur angkara,

√ Pupuh Pocung ing Serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 15 pada (bait), wiwit saka tembung 'Ngelmu iku....' tekan tembung 'angkara'.
√ Guru gatrane saben sapada tembang Pocung ana 4.
√ Guru lagune tembang Pocung yaiku u, a, i, a.
√ Guru wilangane tembang Pocung yaiku 12, 6, 8, 12.
√ Supaya gampang dieling-eling, guru wilangan lan guru lagune tembang Pocung, biasane ditulis 12u, 6a, 8i, 12a.

B. Nemtokake tuntunan ing Serat Wedhatama pupuh Pocung lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

Pocung

Ilmu itu, dapat tercapai melalui usaha,

Diawali dengan kas

Arti kas memberi daya

Setia pada budaya untuk

menumpas angkara murka.

     Pada iki mung salah siji saka 15 Pada ing pupuh Pocung Serat Wedhatama. Saka pada kang wis dijarwakake dadi basa Indonesia mau bisa ditemokake tuntunan ing urip, upamane :

√ Manungsa kudu duwe ngilmu kanthi cara ngudi/ usaha.
√ Anggone usaha diwiwiti kanthi kas.
√ Kang dikarepake kas yaiku ana daya kang njalari kuwat lan santosa.
√ Santosa kanthi setya marang budaya kanggo mbentengi tuwuh lan wekare patrap angkara murka.

C. Mbedhah perangane Serat Wedhatama pupuh Pocung

     Kaya kang diandharake ing ngarep, tembang Pocung iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe patang gatra. Wiwit gatra sepisan nganti gatra kapat kabeh ana aturane. Aturane iku bisa dienggo gondhelan nalika ngarang tembang Pocung. Menawa ngarang tembang Pocung ora manut marang aturane iku, tegese dadine dudu tembang Pocung. Jlentrehe guru wilangan lan guru lagune tembang Pocung kaya ing ngisor iki.

Ngel/mu/i/ku/ka/la/ko/ne/kan/thi/la/ku/ (12u)
Le/kas/e/la/wan/kas/  (6a)
Te/ges/e/kas/nyan/to/sa/ni/  (8i)
Se/tya/bu/dya/pa/nge/kes/e/dur/ang/ka/ra/  (12a)

D. Nulis cakepan tembang Pocung

     Nulis tembang Pocung iku kudu manut aturan kang gumathok kang disebutake ing dhuwur mau. Aturan kang gumathok iku guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Supaya bisa nulis cakepan tembang Pocung, wiwitana kanthi gawe ukara bebas ! Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembunge, mbuwang tembung-tembung kang ora pati penting, utawa ngijolake papane tembung (aliterasi). Cara-cara iku upamane : purwakanthi swara, purwakanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasanama, tembung saroja, lan sapanunggale.

Sumber : Gegaran Nyinau Basa Jawa 2 Kelas XI SMA/SMK/MA

Ajining patuladhan

     Serat Tripama iku anggite Sri Mangkunegara IV Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung "serat" tegese tulisan utawa karya, "tripama" tegese tiga tamsil utawa tiga teladan. Serat Tripama nyaritakake watake :
1. Kumbakarna, raseksa awatak satria sing ora gelem mbela kangmase, Dasamuka, Raja Ngalengka sing angkara murka. Kumbakarna netepi "tekad satria" ngurbanake jiwa raga kanggo mbela negarane sing diserang mungsuh.

2. Bambang Sumantri utawa Patih Suwanda ing negara Maespati sing kondhang kekendelane lan bisa ngrampungake jejibahan sing abot kanthi tanggung jawab.

3. Suryaputera utawa Karna ing Ngawangga sing netepi janji kanthi sumpah satria kanggo mbales budi Prabu Kurupati, raja ing Astina kanthi ngurbanake jiwa mungsuh Arjuna, adhine nunggal ibu.

     Watak kasebut arupa tembang macapat Shandhanggula 7 pada. Serat kasebut dijupuk saka crita pewayangan Ramayana lan Mahabrata.

A. Maca lan nanggapi teks serat tripama pupuh Dhandhanggula lan nitik guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan

Dhandhanggula

Yogyanira kang para prajurit,

lamun bisa samya anuladha,

kadya nguni caritane,

andelira sang Prabu,

Sasrabau ing Maespati,

aran Patih Suwanda,

lalabuhanipun,

kang ginelung tri prakara,

guna kaya purun ingkang denantepi,

nuhoni trah utama.

√ Pupuh Dhandhanggula ing Serat Tripama ngemot tembang cacahe 17 pada (bait). Sapada tembang Dhandhanggula ing dhuwur iki kawiwitan saka tembung yogyanira tekan tembung utama.

√ Guru gatra yaiku wewaton cacahe larik saben sapada. Guru gatrane saben sapada tembang Dhandhanggula ana 10.

√ Guru lagu yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukon-wulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tembang Dhandhanggula yaiku i, a, e, u, i, a, u, a, i, a.

√ Guru wilangan yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra (larik). Dadi, guru wilangane tembang Dhandhanggula yaiku 10, 10, 8, 7, 9, 7, 6, 8, 12, 7.

√ Guru wilangan lan guru lagune tembang Pangkur, biasane ditulis : 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a.

B. Nemokake tuntunan ing Serat Tripama pupuh Dhandhangula lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

Dhandhanggula

Seyogyanya para prajurit, 

kalau bisa semuanya meniru,

seperti cerita pada masa dahulu,

(tentang) andalan Sang Prabu,

(raja) Sasrabau di Negara Maespati,

bernama Patih Suwanda,

jasa-jasanya,

yang dupadukan dalam tiga hal,

(yaitu) kepandaian, kekayaan, dan kemauan (keberanian) itulah yang ditekuni,

menepati keturunan (sifat) orang baik (utama).

     Pada iki mung salah siji saka 7 pada ing pupuh Dhandhanggula Swrat Tripama. Saka pada kang wis dijarwakake dadi basa Indonesia mau bisa ditemokake tuntunan ing urip, upamane :

√ Prajurit nuladhani Patih Suwanda.

√ Watak sing kudu diduweni prajurit yaiku pinter, wani, lan sipat utama (apik).

C. Mbedhah perangane Serat Tripama pupuh Dhadhanggula

     Kaya kang diandharake ing dhuwur, tembang Dhandhanggula iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe 10 gatra. Gatra sepisan, gatra kapindho, lan sapiturute kabeh ana aturane. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iki, tegese dudu tembang Dhandhanggula.
Jlentrehe kaya ing ngisor iki :

yog/ya/ni/ra/kang/pa/ra/pra/ju/rit/ = 10i
la/mun/bi/sa/sa/mya/a/nu/la/dha/ = 10a
ka/dya/ngu/ni/ca/ri/ta/ne = 8e
an/del/i/ra/sang/Pra/bu/ = 7u
Sa/sra/ba/u/ing/Ma/es/pa/ti/ = 9i
a/ran/Pa/tih/Su/wan/da/ = 7a
la/la/bu/ha/ni/pun/ = 6u
kang/gi/ne/lung/tri/pra/ka/ra/ = 8a
gu/na/ka/ya/pu/run/e/kang/den/an/te/pi/ = 12u
nu/ho/ni/trah/u/ta/ma// = 7a

D. Nulis cakepan tembang Dhandhanggula

     Nulis tembang macapat, kalebu tembang Dhandhanggula iku kudu manut aturan kang gumathok. Aturan kang gumathok iku kaya kang disebutake ing dhuwur, yaiku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan. Supaya bisa nulis cakepan tembang macapat (Dhandhanggula), wiwitana kanthi gawe ukara bebas! Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembunge utawa ngowahi papane tembung. Cara-cara iku kayata : purwakanthi swara, purwankanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasanama, tembung saroja, lan sapanunggale.


Sumber : Gegara Nyinau Basa Jawa 3 Kelas XII SMA/SMK/MA

Srawung Karo Sasama

       Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung "serat" tegese tulisan/karya, "wedha" tegese wulangan/tuntunan, dene "tama" duwe teges utama/kautaman. Dadi, wose serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi pekertine sapa wae kang maca. Serat Wedhatama dianggit wujud tembang macapat pupuh Pangkur, Sinom, Pocung, Gambuh, lan Kinanthi.

A. Maca lan nanggapi teks serat Wedhatama pupuh Pangkur lan nitik  guru gatra, guru lagu, lan guru          wilangan

Pangkur

Mingkar-mingkuring angkara,

Akarana karenan mardi siwi,

Sinawung resmining kidung,

Sinuba sinukarta,

Mrih kretarta pakartining ilmu luhung,

Kang tumrap ing tanah Jawa,

Agama ageming aji.

√ Pupuh Pangkur ing serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 14 pada (bait). Sapada tembang Pangkur kiwa iki kawiwitan saka tembung "mingkar" tekan tembung "aji".

√ Guru gatra, yaiku wewaton cacahe larik saben sapada. Guru gatrane saben papada tembang Pangkur ana 7.

√ Guru lagu, yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukonwulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tembang Pangkur, yaiku a, i, u, a, u, a, i.

√ Guru wilangan, yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra (larik). Dadi, guru wilangan tembang Pangkur, yaiku 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8.

√ Supaya gampang dieling-eling, guru wilangan lan guru lagune tembang Pangkur, biasane ditulis : 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i.

B. Mbedah perangane serat Wedhatama pupuh Pangkur

     Kaya kang diandharake ing nduwur, tembang Pangkur iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe pitung gatra. Gatra sepisan, gatra kapindho, lan sapiturute kabeh ana aturane. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iku, tegese dudu tembang Pangku. Jlentrehe kaya ngisor iki.

Ming/kar/ming/kur/ing/ang/ka/ra/  = 8a

A/ka/ra/na/ka/re/nan/mar/di/si/wi/ = 11u

Si/na/wung/res/mi/ning/ki/dung/    = 8u

Si/nu/ba/si/nu/kar/ta/                         = 7a

Mrih/kre/tar/ta/pa/kar/ti/ning/il/mu/lu/hung/ = 12u

Kang/ tum/rap/ing/ta/nah/Ja/wa/      = 8a

A/ga/ma/a/gem/ing/a/ji//                      = 8i

C. Nulis cakepan tembang Pangkur

     Nulis tembang macapat, klebu tembang Pangkur iku kudu manut aturan kang gumathok. Aturan kang gumathok iku kaya kang disebutake ing dhuwur, yaiku guru gatra, guru lagu, guru wilangan. Supaya bisa nulis cakepan tembang macapat (Pangkur), wiwitana kanthi gawe ukara bebas. Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembunge utawa ngowahe papane tembung . Cara-cara  iku kayata : purwakanthi swara, purwakanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasanama, tembung saroja, lan sapanunggale.

Sumber : gegaran nyinau bahasa jawa 1 kelas X SMA/SMK/MA