Sabtu, 08 Februari 2020

Urip Bebrayan

     Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung serat tegese tulisan utawa karya, wedha tegese wulangan utawa tuntunan, dene tama duwe teges utama utawa kautaman. Dadi, wose Serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi pekertine sapa wae kang maca. Serat Wedhatama dianggit wujud tembang macapat pupuh Pangkur, Sinom, Pocung, Gambuh, lan Kinanthi.

A. Maca lan nanggapi teks Serat Wedhatama pupuh Gambuh lan nitik guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan

     Gambuh

Samengko ingsun tutur
sembah catur supaya lumuntur
dihin raga, cipta, jiwa, rasa, kaki
ing kono lamun tinemu
tandha nugrahaning Manon

√ Pupuh Gambuh ing Serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 35 pada (bait). Sapada tembang Gambuh nduwur iki kawiwitan saka tembung Samengko tekan tembung Manon.

√ Guru gatra yaiku wewaton cacahe larik saben sapada. Guru gatrane saben papada tembang Gambuh ana 5.

√ Guru lagu yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukon-wulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tembang Gambuh yaiku u, u, i, u, o.

√ Guru wilangan yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra (larik). Dadi, guru wilangane tembang Gambuh yaiku 7, 10, 12, 8, 8.

√ Supaya gampang dieling-eling, guru wilangan lan guru lagune tembang Pangkur, biasane ditulis : 7u, 10u, 12i, 8u, 8o.

B. Nemokake tuntunan ing Serat Wedhatama pupuh Gambuh lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

Gambuh

Kelak saya bertutur, 
empat macam sembah supaya
dilestarikan,
pertama : raga, kedua : sembah
cipta, ketiga : sembah jiwa, dan
keempat : sembah rasa, anakku,
disitulah akan bertemu dengan
pertanda anugrah Tuhan.

Pada iki mung salah siji saka 35 pada ing Gambuh Serat Wedhatama. Saka pada kang wis dijarwakake dadi basa Indonesia mau bisa ditemokake tuntunaning urip, upamane :

√ Manungsa kudu nyembah Gusti kang maha kuwasa

√ Sembah marang Gusti kang maha kuwasa ana patang werna yaiku sembah raga, cipta, jiwa lan rasa.

√ Manungsa yen wis nglakoni patang sembah iku mau, bakale entuk anugrah saka gusti kang maha kuwasa.

C. Mbedah perangane Serat Wedhatama pupuh Gambuh

     Kaya kang diandharake ing ndhuwur, tembang Gambuh iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe pitung gatra. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iku, tegese dudu tembang Gambuh. Jlentrehe kaya ing ngisor iki.

Sa/meng/ko ing/sun tu/tur  (7u)
sem/bah ca/tur su/pa/ya lu/mun/tur  (10u)
di/hin ra/ga, cip/ta, ji/wa, ra/sa, ka/ki (12i)
ing ko/no la/mun ti/ne/mu (8u)
tan/dha nu/gra/ha/ning Ma/non  (89)

D. Nulis cakepan tembang Gambuh

     Nulis tembang macapat, kalebu tembang Gambuh iku kudu manut aturan kang gumathok. Supaya bisa nulis cakepan tembang nacapat (Gambuh), wiwitana kanthi gawe ukara bebas! Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembung utawa ngowahe papane tembung.

Sumber : Gegaran Nyinau Basa Jawa 2 Kelas XI SMA/SMK/MA





2 komentar:

Urip Bebrayan

     Serat Wedhatama iku anggitane Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung serat tegese tulisan utawa karya ,...